۶. استعاذه در حالات ترس و اضطراب

تعریف:

پناه بردن به خدا در لحظات هراس، نگرانی یا مواجهه با خطرات طبیعی و اجتماعی.

مستند قرآنی:

• سوره طلاق، آیه ۲:
  «وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ» (در مواجهه با مشکلات به تقوا و استعاذه روی آورید.)

• سوره آل‌عمران، آیه ۱۷۶:
  «وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ»

۱. استعاذه زبانی (گفتاری)

تعریف:

گفتن جمله‌هایی مانند:
«أعوذ بالله من الشیطان الرجیم» یا دیگر اذکار پناه‌بردن به خدا.

مستندات قرآنی:

• سوره نحل، آیه ۹۸:
  «فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ»
  هنگام تلاوت قرآن، به خدا از شیطان رانده‌شده پناه ببر.

محمد عسکری

هنگام شروع نماز :
الامام المهدی سلام الله علیه - فی جواب الحمیری و قد کتب یسأله عن التوجه فی الصلاة - :

« ......التَّوَجُّهُ كُلُّهُ لَيْسَ بِفَرِيضَةٍ وَ السُّنَّةُ الْمُؤَكَّدَةُ فِيهِ الَّتِي هِيَ كَالْإِجْمَاعِ الَّذِي لَا خِلَافَ فِيهِ‏ وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِيفاً مُسْلِما......أَعُوذُ بِاللَّهِ السَّمِيعِ الْعَلِيمِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ* ثُمَّ اقْرَأِ الْحَمْد » . 1

حضرت امام مهدی سلام الله علیه در پاسخ حمیری که در نامه ای از ایشان درباره ی خواندن « وجّهت وجهی للذی فطر السماوات ...» در نماز پرسیده بود فرمودند :
همه ی آن واجب نیست ؛ بلکه سنت مؤکّد در آن - به منزله ی اجماع است - و اختلافی در آن نیست این است : « روی خویش نمودم به سوی آن که آسمان ها و زمین را آفرید ، از سر یکتا پرستی و مسلمانی و تسلیم ....به خدای شنوای دانا پناه می برم از شیطان رانده شده . به نام خداوند بخشاینده ی مهربان . سپس حمد را می خوانی .

پی نوشت :
1 - الاحتجاج ج 2 ص 575 ح 356 . بحارالانوار ج 84 ص 359 ح 7 .

محمد عسکری

هنگام قرائت آیات عذاب :
قال الصادق سلام الله علیه :
« اذا مررت بآیة فیها ذکر الجنة فاسال الله الجنة ، و اذا مررت بآیة فیها ذکر النّار فتعوّذ بالله من النّار » . 1

حضرت فرمودند : هرگاه بر آیه ای گذشتی که در آن از بهشت یاد شده است ، از خداوند بهشت را بخواه و هر گاه بر آیه ای گذشتی که در آن از آتش یاد شده است ، پس از آتش [دوزخ] به خدا پناه ببر .
قال الصادق سلام الله علیه :

فی قوله تعالی : « یتلونه حق تلاوته » : ان حق تلاوته هو الوقوف عند ذکر الجنة و النار ، یسأل فی الاولی و یستعیذ من الاخری » . 2
حضرت درباره ی کلام خدا که :« آن را چنان که حق تلاوت آن است تلاوت کنید » فرمودند :
حق تلاوت آن[قرآن] ، درنگ کردن در هنگام یاد شدن از بهشت و آتش است . در اولی ( یاد شدن از بهشت ) ، [آن را ] از خدا بخواهد و از دومی (آتش) به خدا پناه ببرد .
سفارش به استعاذه در موقعیت هاى حساس، چون تلاوت قرآن و براى رهایى از خطرات جانى و اخلاقى و توجه به پناه جویى انبیا و اولیاى الهى و نقل آنها، حاکى از اهمیت و تأثیر استعاذه است .

از ديدگاه قرآن تنها خداوند است كه بايد به او پناه برد.
و لن تجد من دونه ملتحدا (كهف آيه 27)

البته در آيات قرآني بر روي برخي از اسماي الهي مانند رب و ملك و اله تأكيد شده است. برخي گفته اند علت آن است كه انسان به طور طبيعي براي دفع شر از خود به كسي پناه مي برد كه توانايي دفع آن را داشته باشد و آن كس يا مربي و مدبر انسان است يا صاحب قدرت فائقي كه حكمي نافذ دارد؛ مانند پادشاهي از پادشاهان، يا اله و معبود وي است و خداوند هر سه صفت را داراست .
پی نوشت :
1 - بحارالانوار ج 92 ص 216 ح 20 .
2 - بحارالانوار ج 92 ص 214 ح 12 .

محمد عسکری

هنگام آغاز قرائت قرآن کریم :
قال الله تعالی :
« فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ» . 1
و چون قرآن بخوانی ، از شيطان رجيم به خدا پناه ببر .

تفسیر العیاشی عن الحلبی عن الصادق سلام الله علیه :
سألته عن التعوذ من الشیطان عند کلّ سورة نفتحها ؟
قال : نعم ، فتعوّذ بالله من الشیطان الرجیم . 2
تفسیر عیاشی به نقل از حلبی : از امام صادق سلام الله علیه پرسیدم : آیا هر وقت تلاوت سوره ای را آغاز می کنیم ، از شیطان به خدا پناه ببریم ؟
فرمود : آری ، از شیطان رانده شده به خدا پناه ببر .

پی نوشت :
1 - سوره ی نحل آیه ی 98 .
2 - تفسیر العیاشی ج2 ص 270 ، بحارالانوار ج 93 ص 215 ح 16 .

محمد عسکری

حکمت استعاذه به زبان استعاذه از امام صادق سلام الله علیه در فرازی از دعای هنگام قرائت قرآن آمده است :
قال الصادق سلام الله علیه :
« ......اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِكَ مِنَ الشِّقْوَةِ فِي حَمْلِهِ وَ الْعَمَى عَنْ عَمَلِهِ وَ الْجَوْرِ عَنْ حُكْمِهِ وَ الْعُلُوِّ عَنْ قَصْدِهِ وَ التَّقْصِيرِ دُونَ حَقِّه‏ .... »
بار خدایا ! پناه می بریم به تو از شقاوت در حمل آن (قرآن) . و چشم پوشیدن از عمل به آن ، و انحراف از حکم آن ، و دور شدن از راه آن ، و کوتاهی کردن در حق آن .
 

]« .....اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِكَ مِنْ تَخَلُّفِهِ فِي قُلُوبِنَا وَ تَوَسُّدِهِ عِنْدَ رُقَادِنَا وَ نَبْذِهِ وَرَاءَ ظُهُورِنَا وَ نَعُوذُ بِكَ مِنْ قَسَاوَةِ قُلُوبِنَا لِمَا بِهِ وَعَظْتَنَا...» . 1
 

بار خدایا ! پناه می بریم به تو از غایب بودن آن (قرآن) در دل هایمان ، و بالش سرمان قرار دادن آن ، و افکندن آن در پشت سرمان ، و پناه می بریم به تو از سخت دلی (و متأثر نشدن) در برابر اندرزهایی که به ما داده ای .

پی نوشت :
1 - کافی ج 2 ص 574 حدیث 1 .

ادامه دارد .....

محمد عسکری

استعاذه چیست ؟

استعاذه به معنای استجاره و پناه گرفتن است . و در اصطلاح دینی پناه گرفتن از شرّ ابلیس و جنودش و خواهش های نفسانی که انسان را دعوت به انجام معصیت و ترک واجب الهی می نماید که نتیجه اش حفظ مقام انسانی و درجات معنوی و رشد و تکامل و ممانعت از سقوط آدمی به درجه حیوانیت و بلکه پست تر است .

استعاذه و پناه خواستن از خدای متعال نشان ترس و فرار مذموم نیست بلکه فرار از غیر دوست به سوی دوست و رجوع به حقّ از غیر حقّ است و نتیجه اش قرب به محبوب و خداوند متعال است .
استعاذه در حقیقت مقاومت در برابر وساوس شیاطین جنی و انسی و هوای نفس است که دائم آدمی را به سوی عصیان و نافرمانبرداری خدای متعال دعوت می نمایند .
صاحبان استعاذه ، ممدوح خدای متعال بوده و دارای فضل و کمال و رتبه ای عالی در پیشگاه خداوند هستند .

محمد عسکری

اگر متون دینی اهل اسلام اعم از کتاب خدا و احادیث و ادعیه ی حضرات اهل بیت سلام الله علیهم را جستجو نماییم استعاذات تقریباَ به این تقسیم بندی کلّی خواهد بود :
1 - استعاذه از وساوس و همزات شیاطین جنی و انسی .
2 - استعاذه از رذائل اخلاقی خود و دیگران . مانند : ریا - اخلاق بد - هیجان حرص - همسایه بد - همسر بد - فرزند ناصالح .
3 - استعاذه از انواع گناهان .
4 - استعاذه از تبعات و عوارض گناهان .
5 - استعاذه از انسان های شرور . مانند :دشمن و سلاطین جور و ظلمه - سارق
6 - استعاذه از بیماری ها و مرض .
7 - استعاذه از شر حیوانات ضرر رساننده .
8 - استعاذه از سحر و جادو و امور باطله .
9 - استعاذه از غم و اندوه و عوامل آن .
10 - استعاذه از بلایا و آفات طبیعی و هر آن چه که موجب خوف و ترس است . مانند: آتش سوزی - نابودی و انهدام - غرق شدن -

برخی حکمت های متبادر به ذهن در استعاذه ( پناه بردن ) به خدای متعال :
1 - بر طرف کردن موانع کمال آدمی .
2 - بر طرف کردن موانع حیات آدمی .
3 - آگاهی بخشی و شناخت .
4 - عبادت خدای متعال و ایجاد فرصت بندگی .
5 - تقویت اعتقادات توحیدی .

و من الله التوفیق

1- دعا عبادت ، آن هم عبادت خالص و ناب است :

محمد حسین باقري - مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه

آثار و فواید دعا عبادات باید با نیت تقرب به خدا به جا آورده شود و دعا كه از برترین عبادتهاست تنها با همین نیت باید انجام گیرد. همچون اولیای خاص الهی كه تسلیم محض اوامر او هستند و از آن جهت دعا می‌كنند كه اطاعت حق تعالی است و لذا دعایشان اجابت بشود یا نه، راضی هستند. هرچند آنان از دعا جز تقرب، چیزی نمی خواهند، اما خود دعا دارای آثار و فوایدی است كه هر دعاكننده‌ای از آن بهره‌مند خواهد شد، البته در صورتی كه آداب و شرایط آن را رعایت كند.

در این مقاله با توجه به روایات به برخی از فواید دعا اشاره می كنیم:
1. كسب معرفت: از شرایط دعا، به دست آوردن معرفت لازم برای شناخت خود و خداست. اینكه انسان بداند فقیر محض است و در همه چیز محتاج خداست و خداوند بی‌نیاز از دیگران و برآورنده نیاز دیگران است و بداند كه هیچ چیزی بدون اراده خداوند واقع نمی‌شود و هرچه را او اراده كند بی‌درنگ محقق می‌شود. »انما امره اذا اراد شیئا ان یقول له كن فیكون« [1] با این معرفت انسان با تمام وجود و با اخلاص دعا خواهد كرد و همین باعث اجابت آن می‌شود. امام صادق ـ علیه السّلام ـ در بیان آیه «فلیستجیبوا لی و لیؤمنوا بی» می‌فرمایند: » یعنی مردم بدانند كه خداوند قادر است هر آنچه را بخواهند به آنان عطا كند.«[2] و وقتی از آن حضرت درباره علت عدم استجابت دعا پرسیدند، فرمود: » چون شما كسی را می‌خوانید كه او را نمی‌شناسید.«[3]

محمد حسین باقري - مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه

دعا رابطه‌ی معنوی میان خالق و مخلوق و رشته‌ی پیوند میان عاشق و معشوق است. «دعا، یاد دوست در دل راندن و نام او بر زبان آوردن و كلید عطا و وسیله‌ی قرب الی الله و مخ عبادت و حیات روح است.»[1] دعا روی آوردن بنده‌‌ی فقیر محتاج بر درگاه خداوند بی‌نیاز و مشتاق است. چنان مشتاق بندگان خویش است كه فرمود: «اگر به درگاه من نیایید و از من چیزی درخواست نكنید به شما توجهی نمی‌كنم».[2] پس در این حال كه حق‌تعالی باب دعا و مناجات را به روی بنده‌ی خود گشوده و به او اجازه‌ی حضور در محضر خود داده، بنده نیز باید ادب مقام مقدس ربوبیت را نگه دارد و چنان رفتار كند كه سزاوار مقام حق تعالی است.

در این نوشتار با استفاده از قرآن كریم و احادیث معصومین، اشاره‌ای اجمالی به شرایط و آداب دعا شده است و از آنجایی كه شرط تحقق هرچیزی مهمتر از آداب به جا آوردن آن است اول شرایط دعا را ذكر می‌كنیم سپس به بیان آداب آن می‌پردازیم.
شرایط دعا
به نظر می‌رسد دعا تنها دو شرط دارد كه با فراهم آمدن آنها دعا محقق می‌شود.
اول: دعا حقیقی باشد؛ همیشه آنچه را انسان از خدا می‌خواهد، خیر و خوبی است و هیچ‌گاه شر و ضرر را طلب نمی‌كند. اگر انسان آنچه را می‌طلبد در واقع به ضرر او باشد مثلاً گناه باشد یا سبب گناه شود، این یك درخواست حقیقی نیست چرا كه اگر حقیقت امر را می‌دانست، هیچ گاه آن را درخواست نمی‌كرد. حضرت علی ـ علیه السّلام ـ می‌فرمایند: «ای دعا كننده هیچ گاه امر نشدنی و یا گناه درخواست مكن»[3] چرا كه اینها خیر نیستند اما تو، آنها را خیر می‌پنداری؛ مثلاً تشنه‌ای برای رفع عطش ظرف مایعی را به خیال اینكه آب است طلب می‌كند و نمی‌داند آن ظرف پر از زهر است در حالیكه اگر می‌دانست هیچ گاه آن را طلب نمی‌كرد، در حقیقت او آب می‌خواهد نه زهر. قرآن كریم در رابطه با این درخواست غیر حقیقی انسان می‌فرماید:
انسان همان گونه كه خیر را طلب می‌كند، همان طور شر را طلب می‌كند (اسراء / 11)

مكانها و زمانهای دعا دعا در فرهنگ اسلامی از جایگاه بسیار والایی برخوردار است و از آن به عنوان سلاح مؤمن و یكی از بهترین راه‌های كمال و رسیدن به اهداف متعالی و ارتباط با خداوند متعال یاد شده است. در روایات معصومین و دستورات بزرگان، همواره توصیه به دعا كردن شده كه دعا در هر شرایط زمانی و مكانی و روحی افراد امكان پذیر و مؤثر است، امّا برخی از مكانها و زمانها با توجه به اهمیت آنها، جهت استجاب دعا تأثیر خاصی دارند و خداوند برخی از زمانها و مكانها را نسبت به دیگر مكانها و زمانها فضیلت و برتری داده است؛ مانند برتری شهر مكه نسبت به دیگر سرزمینها و فضیلت شب قدر نسبت به هزار ماه. خداوند این فضیلتها را برای آن قرار داده تا انسان بتواند با استفاده از آنها هرچه بهتر و بیشتر به خداوند تقرب جوید.

در این نوشتار، اول به مكان‌های مقدسی كه دعا در آن اوقات سفارش شده است، اشاره می‌كنیم سپس به بیان زمان‌های خاص دعا می‌پردازیم: 

مكانهای دعا
1. مسجد: درباره فضیلت مسجد نسبت به سایر مكانها، امام صادق ـ علیه السّلام ـ می‌فرمایند: » رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ از جبرئیل پرسید چه مكانی نزد خدا محبوب‌تر است. جبرئیل فرمود مساجد، و محبوبترین مردم اهل مسجد كسی است كه اول از همه داخل مسجد شود و آخر از همه خارج شود.[1]« دعا در مكان محبوب خدا به اجابت نزدیكتر است چنانكه « امام باقر وقتی حاجتی داشت به مسجد می‌رفت و دعا می‌كرد.[2]»

محمد حسین باقري - مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه

مقدمه: دعا چیست؟

ـ دعا كلیدی است كه با آن گنجینه بخشایش الهی را می‌توان گشود.
ـ دعا وسیله قرب الی الله و مغز عبادت الهی است.
ـ دعا زنگ در رحمت رحیمیّه خداوند، و سبب ریزش بركات الهی است.
ـ دعا ره توشه سالكان طریق وصال، و شعار عاشقان قبله جمال دوست است.
ـ دعا سیر شهودی و كشف وجودی اهل كمال و بهترین رابطه انسان با خدای متعال است.
ـ دعا معراج عروج نفس ناطقه به اوج وحدت، و ولوج به ملكوت عزّت است.
ـ دعا یاد دوست در دل راندن و نام او به زبان آوردن و در خلوت با او جشن ساختن و در وحدت با او نجوی گفتن و شیرین زبانی كردن است.
ـ دل بی‌دعا بهاء ندارد، و دل بی‌بهاء، بهاء ندارد.[1]
پس با توجه به این ارزش و منزلت دعا است كه در متون دینی درباره آن اصرار فراوان شد. خدای سبحان فرمود: «قل ما یعبؤبكم ربّی لولا دعاؤكم»؛[2] یعنی بگو اگردعای شما نباشد، پروردگارم هیچ اعتنایی به شما نمی‌كند. و در برخی روایات آمده: هر عمل عبادی اندازه و حدّی خاص دارد، مثلاً نماز در شبانه‌روز پنج مرتبه تعیین شده، روزه یك ماه رمضان، و حج یك بار در عمر، زكات نصاب خاصی دارد و مانند آن، امّا برای دعا حدّی معین نشده.[3]

و قال [علی علیه السلام ] : لا يقولن احدکم : [ اللهم انی اعوذ بک من الفتنه ] لانّه ليس احد الا و هو مشتمل علی فتنه ، [1] و لکن من استعاذ فليستعذ من مضلات الفتن ، فان الله سبحانه يقول :

 [ و اعلموا انما اموالکم و اولادکم فتنه] تغابن آیه 15

، و معنی ذلک انه يختبرهم بالاموال و الاولاد [3] ليتبين الساخط لرزقه ، و الراضی بقسمه ، و ان کان سبحانه اعلم بهم من انفسهم [4] ولکن لتظهر الافعال التی بها يستحق الثواب و العقاب : [5] لان بعضهم يحب الذکور و يکره الاناث ، و بعضهم يحب تثمير المال ، و يکره انثلام الحال [6]

 قال الرضی : و هذا من غريب ما سمع منه فی التفسير .

( نهچ البلاغه حکمت  93 )

حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمودند :

هيچيک از شما نگويد خداوندا به تو پناه مي برم از امتحان شدن . زيرا هيچکس نيست مگر اينکه امتحان بدارد. ولی کسي که مي خواهد بخدا پناه ببرد از امتحانات گمراه کننده به خدا پناه برد .

 زيرا خداوند سبحان مي گويد :

 [بدانيد که اموال و اولاد شما مايه امتحان شما هستند و معنی اين سخن آنستکه خداوند مردم را به اموال و اولادشان آزمايش مي کند ] تا آن کس که از روزيش خشمگين است از آن کس که شاکر و راضی است شناخته شود هر چند خداوند سبحان از مردم به خودشان آگاهتر است . [4] ولی اين بخاطر آن است که افعالی که با آن استحقاق ثواب و عقاب پيدا مي کنند ظاهر گردد [5] زيرا بعضی از مردم [ مثلا] پسر را دوست دارند و از دختر متنفرند و بعضی افزايش مال را مي خواهند و از نقصان حال ناراحتند

 . [6] شريف رضی مي گويد : و اين از تفاسير عميق و پيچيده ايست که از آن حضرت شنيده شده .

عن مولانا الامام علی سلام الله علیه – فی الحکم المنسوبة الیه - :

سمع رجلاَ یدعو لصاحبه ، فقال : لا أراک الله مکروهاَ .

فقال علیه السلام : انّما دعوت له بالموت ؛ لانّ من عاش فی الدّنیا لابدّ أن یری المکروه .

( شرح نهج البلاغه : ج20 ص 289 ح 301 )

 امیرالمؤمنین علی سلام الله علیه شنید که مردی برای دوستش دعا می کند و می گوید : الهی غم و گرفتاری نبینی !

امام علیه السلام فرمود :

« تو ، در واقع ، برای مرگش دعا کردی ؛ زیرا هر که در دنیا زندگی می کند ، ناچار ، غم و گرفتاری می بیند » .