۶. استعاذه در حالات ترس و اضطراب

تعریف:

پناه بردن به خدا در لحظات هراس، نگرانی یا مواجهه با خطرات طبیعی و اجتماعی.

مستند قرآنی:

• سوره طلاق، آیه ۲:
  «وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ» (در مواجهه با مشکلات به تقوا و استعاذه روی آورید.)

• سوره آل‌عمران، آیه ۱۷۶:
  «وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ»

محمد عسکری

هنگام شروع نماز :
الامام المهدی سلام الله علیه - فی جواب الحمیری و قد کتب یسأله عن التوجه فی الصلاة - :

« ......التَّوَجُّهُ كُلُّهُ لَيْسَ بِفَرِيضَةٍ وَ السُّنَّةُ الْمُؤَكَّدَةُ فِيهِ الَّتِي هِيَ كَالْإِجْمَاعِ الَّذِي لَا خِلَافَ فِيهِ‏ وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِيفاً مُسْلِما......أَعُوذُ بِاللَّهِ السَّمِيعِ الْعَلِيمِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ* ثُمَّ اقْرَأِ الْحَمْد » . 1

حضرت امام مهدی سلام الله علیه در پاسخ حمیری که در نامه ای از ایشان درباره ی خواندن « وجّهت وجهی للذی فطر السماوات ...» در نماز پرسیده بود فرمودند :
همه ی آن واجب نیست ؛ بلکه سنت مؤکّد در آن - به منزله ی اجماع است - و اختلافی در آن نیست این است : « روی خویش نمودم به سوی آن که آسمان ها و زمین را آفرید ، از سر یکتا پرستی و مسلمانی و تسلیم ....به خدای شنوای دانا پناه می برم از شیطان رانده شده . به نام خداوند بخشاینده ی مهربان . سپس حمد را می خوانی .

پی نوشت :
1 - الاحتجاج ج 2 ص 575 ح 356 . بحارالانوار ج 84 ص 359 ح 7 .

محمد عسکری

هنگام قرائت آیات عذاب :
قال الصادق سلام الله علیه :
« اذا مررت بآیة فیها ذکر الجنة فاسال الله الجنة ، و اذا مررت بآیة فیها ذکر النّار فتعوّذ بالله من النّار » . 1

حضرت فرمودند : هرگاه بر آیه ای گذشتی که در آن از بهشت یاد شده است ، از خداوند بهشت را بخواه و هر گاه بر آیه ای گذشتی که در آن از آتش یاد شده است ، پس از آتش [دوزخ] به خدا پناه ببر .
قال الصادق سلام الله علیه :

فی قوله تعالی : « یتلونه حق تلاوته » : ان حق تلاوته هو الوقوف عند ذکر الجنة و النار ، یسأل فی الاولی و یستعیذ من الاخری » . 2
حضرت درباره ی کلام خدا که :« آن را چنان که حق تلاوت آن است تلاوت کنید » فرمودند :
حق تلاوت آن[قرآن] ، درنگ کردن در هنگام یاد شدن از بهشت و آتش است . در اولی ( یاد شدن از بهشت ) ، [آن را ] از خدا بخواهد و از دومی (آتش) به خدا پناه ببرد .
سفارش به استعاذه در موقعیت هاى حساس، چون تلاوت قرآن و براى رهایى از خطرات جانى و اخلاقى و توجه به پناه جویى انبیا و اولیاى الهى و نقل آنها، حاکى از اهمیت و تأثیر استعاذه است .

از ديدگاه قرآن تنها خداوند است كه بايد به او پناه برد.
و لن تجد من دونه ملتحدا (كهف آيه 27)

البته در آيات قرآني بر روي برخي از اسماي الهي مانند رب و ملك و اله تأكيد شده است. برخي گفته اند علت آن است كه انسان به طور طبيعي براي دفع شر از خود به كسي پناه مي برد كه توانايي دفع آن را داشته باشد و آن كس يا مربي و مدبر انسان است يا صاحب قدرت فائقي كه حكمي نافذ دارد؛ مانند پادشاهي از پادشاهان، يا اله و معبود وي است و خداوند هر سه صفت را داراست .
پی نوشت :
1 - بحارالانوار ج 92 ص 216 ح 20 .
2 - بحارالانوار ج 92 ص 214 ح 12 .

محمد عسکری

هنگام آغاز قرائت قرآن کریم :
قال الله تعالی :
« فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ» . 1
و چون قرآن بخوانی ، از شيطان رجيم به خدا پناه ببر .

تفسیر العیاشی عن الحلبی عن الصادق سلام الله علیه :
سألته عن التعوذ من الشیطان عند کلّ سورة نفتحها ؟
قال : نعم ، فتعوّذ بالله من الشیطان الرجیم . 2
تفسیر عیاشی به نقل از حلبی : از امام صادق سلام الله علیه پرسیدم : آیا هر وقت تلاوت سوره ای را آغاز می کنیم ، از شیطان به خدا پناه ببریم ؟
فرمود : آری ، از شیطان رانده شده به خدا پناه ببر .

پی نوشت :
1 - سوره ی نحل آیه ی 98 .
2 - تفسیر العیاشی ج2 ص 270 ، بحارالانوار ج 93 ص 215 ح 16 .

رُوِيَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله :

« خَلَقَ اللَّهُ مِنْ نُورِ وَجْهِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام  سَبْعِينَ أَلْفَ مَلَكٍ يَسْتَغْفِرُونَ لَهُ وَ لِمُحِبِّيهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ  » .

( بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار    ج‏23    320    باب 18

كنز جامع الفوائد و تأويل الآيات الظاهرة )

انس بن مالک می‌گوید:

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

«خداوند از نور صورت علی بن ابی‌طالب علیه السلام هفتاد هزار فرشته آفریده است که برای وی و دوستانش تا روز قیامت درخواست آمرزش می‌کنند» .

عن الصادق عليه‏السلام

لَمّا قـالَ لَهُ سعيدُ بنُ‏يسارٍ : أدعُو وأنـا راكِـعٌ أو ساجِدٌ ؟ : نَعَم اُدْعُ وأنتَ ساجِدٌ ، فإنَّ أقرَبَ ما يَكونُ العَبدُ إلى اللّه وهُو ساجِدٌ ، اُدْعُ اللّه‏َ عز و جل لِدُنياكَ وآخِرَتِكَ .

امام صادق عليه‏السلام

- در پاسخ به سعيد بن يسار كه پرسيد : در حال ركوع دعا كنم يا سجود ؟- : آرى ، در حال سجود دعا كن ؛ زيرا نزديكترين حالت بنده به خداوند حالتى است كه در سجده است . (در آن حال) براى دنيا و آخرتت به درگاه خداوند عز و جل دعا كن .

بحار الأنوار : 85 / 131 / 6
منتخب ميزان الحكمة : 264

نصیحتی از حضرت امام باقر علیه السلام

حضرت سه بار تکرار  فرمودند : که برای دیگران ، پشت سرشان دعا کن تا روزی برایتان سرازیر شود !

از ماندگارترین و مفیدترین و هدایتگرترین گنجینه‌های معنوی تشیّع، وصیّت ها و نصیحت هایی است که از امامان معصوم علیه‌السلام به یادگار مانده است، این وصیّت ها، وصیّت های اصطلاحی که درباره مال و اموال باشد، نیست، بلکه وصیّت های معنوی و اخلاقی است که جنبه موعظه و هدایتگری دارد، و این هدایتگری می‌تواند در طول تاریخ ادامه داشته باشد.

این وصیّت ها از تک تک معصومان و امامان، از پیامبر گرفته تا علی و امامان به دست ما رسیده است آنچه در این مقال به دنبال ارائه آن هستیم، گوشه‌هایی از وصیّت های حضرت باقر علیه‌السلام است که نسبت به برخی افراد داشته. امید که بتواند مفید و راهنما و راهگشا باشد.

یکی از ارزشمندترین سفارشاتی که از امام محمد باقر علیه السلام رسیده است وصیّتی است که به درخواست یکی از دوستان ایشان ارائه شده است. امام در پاسخ آن مرد فهیم تنها به گفتن سه جمله اکتفا کرده است. اما سه جمله‌ای که یک دریا سخن در آن و یک زندگی سعادت در آن نهفته است.

حدیث (1) امام صادق عليه‏السلام:

عَلَيكُم بِالدُّعاءِ ، فَإِنَّكُم لاتَقَرَّبونَ إِلَى اللّه‏ِ بِمِثلِهِ ، وَلا تَترُكوا صَغيرَةً لِصِغَرِها أَن تَدعُوا بِها ، إِنَّ صاحِبَ الصِّغارِ هُوَ صاحِبُ الكِبارِ؛

شما را سفارش مى‏كنم به دعا كردن، زيرا با هيچ چيز به مانند دعا به خدا نزديك نمى‏شويد و دعا كردن براى هيچ امر كوچكى را، به خاطر كوچك بودنش رها نكنيد، زيرا حاجتهاى كوچك نيز به دست همان كسى است كه حاجتهاى بزرگ به دست اوست.

كافى، ج2، ص467، ح6

حدیث (2) امام حسن مجتبى عليه‏السلام :

أنَا الضّامِنُ لِمَن لَم يَهجُس فى قَلبِهِ إِلاَّ الرِّضا أَن يَدعُوَ اللّه‏َ فَيُستَجابَ لَهُ؛

كسى كه در دلش هوايى جز خشنودى خدا خطور نكند، من ضمانت مى‏كنم كه خداوند دعايش را مستجاب كند.

كافى، ج2، ص62، ح

لَمّا سُئلَ عن بِرِّ الوالِدَينِ بَعدَ مَوتِهِما: نَعَم ، الصَّلاةُ علَيهِما ، والاستِغفارُ لَهُما ، وإنفاذُ عَهدِهِما مِن بَعدِهِما ، وصِلَةُ الرَّحِمِ الّتي لا تُوصَلُ إلاّ بهِما ، وإكرامُ صَديقِهِما .

پيامبر خدا صلى‏ الله ‏عليه و ‏آله و سلّم :

- در پاسخ به سؤال از نيكى كردن به پدر و مادر بعد از فوت آنها - : آرى ، دعا كردن براى آنها ، آمرزش خواستن برايشان و اجرا كردن وصيت‏هايشان بعد از مرگ آنها و صله رحم كردن با خويشان آنها ، و احترام گذاشتن به دوستان آنهاست .

الترغيب والترهيب : 3 / 323 / 32
منتخب ميزان الحكمة : 614

عن محمّد بن يحيى ، عن أحمد بن محمّد بن عيسى ، عن علي بن الحكم ، عن داود بن النعمان ، عن إبراهيم بن عثمان ، عن أبي عبدالله ( عليه السلام ) قال : قال رسول الله ( صلّى الله عليه وآله ) : إنّ الله أحبّ شيئاً لنفسه وأبغضه لخلقه ، أبغض لخلقه المسألة ، وأحبّ لنفسه أن يسأل ، وليس شيء أحب إلى الله عزّ وجلّ من أن يسأل ، فلا يستحيي أحدكم أن يسأل الله من فضله ولو بشسع نعل.( کافی : ج4 ص20 ح4 عن ابراهیم بن عثمان عن الامام الصادق علیه السلام و من لایحضره الفقیه : ج2 ص70 ح1755 )
امام صادق علیه السلام از قول رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :
تحقیقاَ خداوند تبارک و تعالی یک چیز را برای خودش دوست دارد و همان را برای خلقش دشمن می دارد:
درخواست شدن از خلقش را دشمن می دارد و درخواست شدن از خودش را دوست می دارد .
هیچ چیز نزد خداوند محبوبتر از آن نیست که از او در خواست شود . پس ، هیچ یک از شما شرم نکند از این که از خداوند ، درخواست کند ، حتی بند کفشی را .