مخاطب دعاها و ذکرهاي معصومان (ع) بر خلاف روايات آنان که مردمند، خداوند است. آنان از ژرفاي عقلشان با معبود خود سخن مي‏گفتند، لذا الفاظ و اساليب بيان به تبع معاني در عالي‏ترين اندازه‏ي ادبي ادا مي‏شود.

از آن جا که زبان دعاها و ذکرها زباني عاشقانه و در افق وصال و سراپرده‏ي حضور جانان ادا شده است قوالب عرفي ملکي، آن مفاهيم قدسي را برنمي‏ تابد به همين دليل زبان مجاز بازمي‏شود، چنان که در ادبيات عارفانه عربي و فارسي نيز داستان تجربه‏ هاي شهودي عارفان بنامي چون حافظ، ابن فارض، ابن عربي، مولوي، الهي قمشه ‏اي، حسن زاده‏ ي آملي و امام خميني در قالب‏هايي از شعر و فراتر از تسامح عرفي ادا شده است، در چنين حالتي به موازات اهتراز روح و ابتهاج باطن، الفاظ و عبارات و اقوال که سفير و مفسر احوالند زيبا و ملکوتي مي‏شوند و با شکوه و بلاغتي هر چه تمام‏تر ادا در اين ساحت «تنها سخن از عبارت پردازي و سجع و قافيه سازي نيست، بلکه سخن در فصاحت و بلاغت تعبير است، بلکه کلام در بيان حقايق ‏دار هستي با بهترين تعبيرات عربي مبين و درج در معني در زيباترين و رساترين درج صدف عبارت که نوابغ دهر و افراد يک فن در فنون علوم در فهم آن‏ها دست تضرع و ابتهال به سوي ملکوت عالم دراز مي‏کنند، مي‏باشد .

با دقت نظر در ذکرها و دعاهاي معصومان (ع) به دست مي‏آيد که آثار ياد شده در افق‏هاي گوناگون تعبير شده است. تفاوت تعابير در دعاها دست کم حاصل دو امر مي‏تواند باشد:

1- بر اساس کريمه‏ي «ايأ ما تدعوا فله ألاسماء الحسني» (اسراء / 110) معصومان (ع) به اقتضاي هر اسمي از اسماي حسناي الهي دعايي انشا مي‏فرمودند و با خداوند به راز و نياز مي‏پرداختند، زيرا در مقام خطاب، هر اسمي از اسماي جمال و جلال طوري از سخن را چه از نظر محتوي و چه از حيث سبک و سياق اقتضا مي‏نمود.

2- دعاها و ذکرها چه زبان حال معصومان (ع) در منازل سلوک الي الله باشد و چه در مقام تعليم به شيعيان با توجه به مراتب و منازل سلوک و احوال سالک انشا گرديده و بنابراين هر منزلي از منازل معرفت و هر حال و مقامي دعا و ذکري را اقتضا مي ‏نمود که با ذکرهاي ديگر احوال و منازل تفاوت داشت.

آفاق تعبير را مي‏توان به دو حوزه‏ي «ابتهاج و ابتهال» تقسيم نمود. برخي از دعاها در افق وصال و بار يافتن به سراپرده حضور جانان ادا و تعبير گرديده که در اين موقعيت معصوم (ع) با روحي مبتهج به راز و نياز با خداوند مي‏ نشيند و برخي ديگر از اين آثار در افق فراق و هجران تعبير گرديده است در اين موقعيت معصوم (ع) به حال ابتهال به مناجات با حضرت دوست مي‏پردازد.

برجسته‏ ترين مثال براي آفاق گوناگون تعبير مناجات خمسه‏ ي عشر و دعاهاي صحيفه‏ ي سجاديه است. که هر کدام بيانگر منزلي از منازل سلوک است.

 منبع : دانشنامه صحیفه سجادیه