پاسخ: «توسل» موجود گرانمايه اي را جهت نيل به مقام قرب الهي، بين خود و خدا وسيله قرار دادن است.

ابن منظور در لسان العرب مي گويد:

«توسّل إليه بكذا، تقرّب إليه بحرمة آصرةٍ تعطفه عليه».[1]

با فلان موجود به وي متوسل شد؛ يعني: به وسيله احترام و مقام آنچه نظر او را جلب مي كند، به وي نزديك گرديد.

قرآن مجيد مي فرمايد:

اي مؤمنان، پرهيزكار باشد و به سوي خداي بزرگ، وسيله فراهم سازيد و در راه او مبارزه كنيد، باشد كه رستگار گرديد.[2]

جوهري در «صحاح اللّغه» «وسيله» را اين گونه تعريف مي كند:

«الوسيلة ما يتقرّب به إلي الغير».

وسيله عبارت است از آنچه با آن به ديگري تقرّب مي جوييم.

بنابراين، موجود ارزشمندي كه به او متوسل مي شويم، گاهي اعمال شايسته و پرستش خالصانه خداوند است كه به عنوان وسيله نيرومندي ما را به پروردگار جهان نزديك مي سازد و گاه يك انسان برومند كه در نزد خداي بزرگ، از مقام و احترام ويژه اي برخوردار است.

اقسام توسل

توسل را مي تواند به سه قسم تقسيم نمود:

1-  توسل به اعمال صالح؛ چنانكه جلال الدين سيوطي در ذيل آيه شريفه «وابتغوا إليه الوسيلة»؛ چنين روايت كرده:

قتادة در مورد آيه «وابتغوا اليه الوسيلة» مي گويد: با اطاعت خدا و عملي كه مورد خشنودي وي باشد، به پروردگار نزديك شود[3].

2- توسل به دعاي بندگان شايسته، چنانكه قرآن كريم، از زبان برادران يوسف چنين حكايت مي كند:

«(فرزندان يعقوب به پدر خويش) گفتند: اي پدر، از خداي بزرگ، بخشش گناهان ما را بخواه كه ما در اشتباه به سر مىبرديم. (يعقوب) گفت: به زودي از پروردگار خود، براي شما طلب بخشش مي نمايم كه او بسيار آمرزنده ومهربان است.»[4]

از آيه ياد شده به روشني معلوم مي گردد كه فرزندان يعقوب به دعا و استغفار پدر خويش متوسّل گرديدند و آن را وسيله بخشودگي خود دانستند و حضرت يعقوب پيامبر نيز، نه تنها به توسل آنان اعتراض نكرد، كه به آنها وعده دعا و استغفار هم داد.

3- توسل به شخصيت هاي آبرومند معنوي كه در نزد خدا از مقام و حرمت خاصي برخوردارند، به منظور نيل به مقام قرب الهي.

اين نوع توسل نيز از صدر اسلام مورد پذيرش و رفتار صحابه پيامبر بوده است.

اينك در پرتو احاديث و رفتار صحابه رسول خدا و بزرگان جهان اسلام، دلائل اين مسأله را از نظر مي گذرانيم:

1-   احمد بن حنبل درمسند خود از عثمان بن حنيف، چنين روايت مي كنند:

«مردي نابينا نزد پيامبر گرامي آمد و گفت: از خدا بخواه تا مرا عافيت بخشد. پيامبر فرمود: اگر مىخواهي دعا نمايم و اگر مايل هستي به تأخير مي اندازم و اين بهتر مىباشد. مرد نابينا عرض كرد: دعا بفرما. پيامبر گرامي او را فرمان داد تا وضو بگيرد و در وضوي خود دقّت نمايد و دو ركعت نماز بگذارد و اين چنين دعا كند:

پروردگارا! من از تو درخواست مي كنم و به وسيله محمد، پيامبر رحمت به تو روي آورم. اي محمد من در مورد نيازم به وسيله تو به پروردگار خويش متوجه مي شوم تا حاجتم را برآورده فرمايي. خديا! او را شفيع من گردان».[5]

درستي اين روايت، مورد اتفاق محدّثان است بطوري كه حاكم نيشابوري در مستدرك، پس از نقل حديث ياد شده، آن را به عنوان حديث صحيح توصيف مي كند و ابن ماجه نيز به نقل از ابواسحاق مي گويد: «اين روايتي صحيح است» و ترمذي در كتاب «ابوال الادعيه» صحّت اين روايت را تأييد مي نمايد. و «محمد نسيب الرفاعي» نيز در كتاب «التوصّل الي حقيقة التوسّل» مي گويد:

«ترديدي نيست كه اين حديث، صحيح و مشهور است ... و در اين روايت، ثابت شده است كه با دعاي رسول خدا صلي الله عليه وآله بينايي آن مرد نابينا، به وي بازگشت».[6]

از اين روايت به خوبي روشن مي شود كه توسل به پيامبر گرامي، به منظور برآورده شدن نياز به وسيله وي، جايز است، بلكه رسول خدا آن مرد نابينا را فرمان داد تا آنگونه دعا كند. و با وسيله قرار دادن پيامبر بين خود و خدا، از پروردگار جهان درخواست نمايد. و اين معنا همان توسل به اولياي الهي و عزيزان درگاه خداوند است.

2-  ابو عبدالله بخاري در صحيح خود مي گويد:

«هرگاه قحطي رخ مي داد، عمر بن خطاب به وسيله عباس بن عبدالمطلب عمي پيامبر صلي الله عليه وآله طلب باران مي نمود و مي گفت: خدايا! در زمان حيات پيامبر به او متوسل مي شديم و باران رحمت خود را بر ما نازل مي فرمودي. اكنون به عموي پيامبر به سوي تو متوسل مي شويم تا ما را سيراب كني. و سيراب مي شدند».

3- مسأله توسل به اولياي خدا بقدري معمول و رايج بوده كه مسلمانان صدر اسلام نيز در اشعار خود، پيامبر را وسيله بين خود و خدا معرفي مي نمودند:

 سواد بن قارب براي پيامبر گرامي، قصيده اي سرود و در لابلاي ابيات آن چنين گفت:

«گواهي مي دهم كه پروردگاري جز خدا نيست و تو بر هر پنهان و پوشيده اي اميني و گواهي مي دهم كه تو _ اي فرزند گراميان و پاكان _ در ميان ديگر پيامبران، نزديك ترين وسيله به سوي خدا هستي.»[7]

در عين حال كه پيامبر گرامي اين شعر را از سواد بن قارب شنيد، ولي هرگز وي را از چنين سخني باز نداشت و او را به شرك و بدعت متهم نساخت.

شافعي نيز در دو بيتي كه مي اوريم، به اين حقيقت اشاره مي كند:

«خاندان پيامبر وسيله من به سوي خدا هستند و اميدوارم كه به خاطر آنان، نامه عملم به دست راست من داده شود».[8]

گرچه روايات رسيده پيرامون جواز توسل به اولياي الهي، فراوان است، ليكن در پرتو روايات يادشده، مسأله توسل و مطلوب بودن آن از ديدگاه سنت پيامبر و روش صحابه و دانشمندان بزرگ اسلامي، روشن مي گردد و نيازي به اطاله سخن نيست.

با اين بيان، بي پايگي گفتار آنان كه توسل به عزيزان درگاه خدا را شرك و بدعت دانسته اند، به ثبوت مي رسد.

[1] - لسان العرب، ج11، ص724.

[2] - مائده: 34

[3] - درالمنثور، ج2، ص280، در ذيل آيه ياد شده.

[4] - يوسف: 7-8.

[5] - مسند احمد بن حنبل، ج4، ص138، بخش روايات عثمان بن حنيف

[6] - التوصل الي حقيقة التوسل، ص158، ط1، بيروت.

[7] - الدرر السنّيه، (سيد احمد بن زينى دحلان) ص29، به نقل از طبرانى.

8- الصواعق المرحقه (ابن حجر عسقلاني) ص178، ط قاهره.

 منبع : سایت مجمع جهانی شیعه شناسی