نقش مؤثر و تعيين كننده‏ى دعا و توسل به خداوند باريتعالى چه در آرامش و چه در سختى‏هاى زندگى مادى و معنوى يك فرد مسلمان از اهميت ويژه‏اى برخوردار است. انس با ادعيه‏ ائمه اطهار (عليهم‌السلام) و پيوند ناگسستنى رزمندگان اسلام در طول سال‏هاى دفاع مقدس با دعاهاى مفاتيح‌الجنان، ارتباط عميق معنوى را بين آن‏ها و خداوند خويش برقرار كرده بود. در ميان اسراى دربند رژيم بعث نيز به دلايل تنهايى، ترديد نسبت به آينده و فراوانى حوادث نگران كننده و دغدغه‌آفرين اين نياز شديدتر و حياتى بود.

نياز به پناهگاهى براى آرامش كه در برابر انواع هجوم‏هاى روحى و روانى دشمن براى شكست اراده و ايمان الهى آن‏ها را ايمن سازد، از جايگاهى خاص برخوردار بود.

دستيابى به اطمينان قلبى، تأثير شگرفى در كاهش فشارهاى روحى و دلتنگى‏هاى هميشگى داشت و باعث احساس اميدوارى به آينده و ايجاد ارتباط با منبع لايزال هستى مى‏شد. جملات صميمانه‏ دعا ، روح و جان اسراى ايرانى را صيقل مى‏داد و اراده‏ آن‏ها را براى ايستادگى در مقابل دشمن محكم‏تر مى‏نمود. شايد به همين دليل بود كه دشمن مى‏كوشيد از مراسم دعاخوانى اسراى ايرانى جلوگيرى كند.
 
واكنش دشمن
واكنش مديريت عراقى اردوگاه‏هاى اسراى ايرانى به مسئله‏ دعا و راز و نياز با خداوند، واكنشى تند بود. ابتدا در اكثر اردوگاه‏ها دعا كردن و داشتن هر گونه كتاب دعا ممنوع بود و خاطى به اشد مجازات مى‏رسيد. به تدريج در بعضى از اردوگاه‏ها تحت شرايط خاص و در زمان معينى، كتاب مفاتيح‌الجنان نيز در اختيار آن‏ها گذاشته مى‏شد. اما در هر دو صورت برگزارى مراسم دعاخوانى به صورت دسته‏جمعى ممنوع بود. و در صورت تخطى، كل آسايشگاه مورد هجوم دسته‏جمعى نگهبانان عراقى قرار مى‏گرفت. در اين بين با مداحان برخورد شديدترى مى‏شد. آن‏ها علاوه بر تحمل شكنجه و آزار جسمى، راهى زندان‏هاى انفرادى و تحمل اعمال شاقه مى‏شدند.

هوشنگ ایمانی هارونی درخصوص تجمع‌های ممنوعه در اسارت می‌گوید:
عراقی‌ها از همان روز اول به ما فهماندند كه هر تجمعی ممنوع است؛ چه نماز جماعت باشد چه دعا خواندن و یا هر مراسم دیگر. اما اطاعت از چنین فرمانی محال بود. بچه‌ها با همین تجمع‌ها بود كه احساس زندگی و دینداری می‌كردند. ما نیز از همان اول پیه كتك خوردنش را به تن‌مان مالیده بودیم. كار ترجمه حرف‌ها و دستورات عراقی‌ها، توسط برادران عرب زبان اسیر صورت می‌گرفت كه در بین ما زندگی می‌كردند.
 
دفترچه‏هاى دعا
اسرا به لحاظ عدم دسترسى به كتاب مفاتيح‌الجنان، تا مدت‏ها با تكيه بر محفوظات ذهنى خود و خصوصاً بچه‏هاى اهل دعا و روحانيون اسير متن ادعيه‏هاى مختلف را روى كاغذ مى‏نوشتند و آن‏ها را به صورت دفترچه‏هاى كوچكى درمى‏آوردند كه امكان پنهان نمودن در لاى ديوارها و خلأ زيرقفل درها وجود داشته باشد.

در بعضى اردوگاه‏ها در شرايط خاصى براى مدت محدودى چند جلد مفاتيح‌الجنان در اختيار اسراى ايرانى قرار مى‏گرفت. اسرا نيز قبل از پشيمان شدن عراقى‏ها از شرايط پيش آمده استفاده مى‏كردند و با جمع‏آورى كتاب‏هاى دعا، تعدادى از اسراى خوش خط اقدام به كپى‏بردارى از كل كتاب مفاتيح‌الجنان كرده و روزها و ماه‏ها اقدام به نوشتن دعاهاى آن بر روى انواع كاغذها مى‏نمودند. به لحاظ فعاليت مستمر اين گونه افراد در طول شبانه‏روز در نوشتن دعاها، بچه‏ها به آنها لقب "كرام‌الكاتبين" داده بودند. اگرچه در مواردى از جمله اردوگاه عنبر، دسترنج چند ماهه‏ آن‏ها توسط عراقى‏ها در كف منبع آب پشت بام لو رفت، ولى هرگز مانع از اين نشد كه اين اقدام اسراى ايرانى به فراموشى سپرده شود.

عبدالرضا شفیعیان از آزادگان شرکت فولاد خوزستان در این باره می‌گوید:
بعضي از بچه‌ها خيلي از دعاها را از حفظ بلد بودند. نداشتن كتاب ادعيه و نياز بچه‌ها به دعا باعث شد كه دعاها را روي انواع كاغذها نوشته و براي استفاده نگهداري كنيم. كم‌كم بين بچه‌ها رايج شد كه از دفترچه هاي ادعيه كپي‌برداري كرده و با خط خوش از روي آنها رونويسي كنند تا به تعداد دفترچه‌ها افزوده شود.
 
مراسم دعاخوانى
برگزارى مراسم دعا و دعاخوانى در تمام طول مدت اسارت ممنوع بود و رژيم بعث عراق با اين گونه مراسم‏ها قهرآميز و شديد برخورد مى‏كرد. شايد از بين تمام ممنوعيت‏هاى وضع شده، دعا بود كه هرگز بين اسرا، ترك نشد و على رغم افشاى مراسم آن‏ها و اعمال تنبيه و شكنجه، روند رو به رشد خود را طى كرد.

برگزارى هفتگى دعاى توسل در يك شب خاص، دعاى ندبه هر صبح جمعه، دعاى كميل هر شب جمعه و زيارت عاشورا در بين هفته از مهمترين اين مراسم معنوى بود.

به لحاظ بار معنوى دعا در كاهش غم و اندوه دوران اسارت و زايش احساس اميدوارى به آينده و تمرين مقاومت در اسارت به عنوان اداى تكليف الهى، رابطه‏اى عميق بين اسرا براى اجراى انواع مراسم دعاخوانى برقرار شده بود.

در اين مراسم گروه‏هاى دو يا سه نفره و حداكثر جمعيت كل آسايشگاه شركت مى‏كردند كه به صورت مخفيانه و در ساعات استقرار در آسايشگاه برگزار مى‏شد. خواندن دعاى دسته‏جمعى بعد از هر نماز جماعت، گونه‏اى ديگر از اين نوع مراسم بود كه عموميت بيشترى داشت.

برگزارى مراسم دعا عموماً در وضعيت قرمز برگزار مى‏شد به گونه‏اى كه همگى آمادگى اين را داشتند كه در صورت خبردهى نگهبان ايرانى مبنى بر ورود نگهبان عراقى به آسايشگاه، خيلى سريع تغيير وضعيت داده و اوضاع را عادى جلوه دهند.

برادر آزاده مهدی احمدی خاطره‌ای در این خصوص دارد:
عراقي‌ها حق داشتند كه به ما مي‌گفتند: شما ساحر هستيد و اطراف آسايشگاههاي‌تان پر از جن و پري است. آنها مي‌گفتند: ما شب‌ها جلسات مختلفي مي‌گيريم كه چگونه با شما برخورد تند بكنيم يا برنامه خاصي را اجرا كنيم؛ اما وقتي صبح مي‌شود، همه فراموش مي‌كنند كه ديشب چه تصميمي گرفته‌اند. مثل كسي مي مانيم كه صبح به يك باره سطل آب سردي رويمان ريخته باشند.شما واقعاً» ترسناك هستيد.» اين را بارها به ما مي‌گفتند.

برادر آزاده امین ارجمند نیز در این باره خاطره‌ای دیگر دارد:
مديريت ايراني اردوگاه فعاليت‌هاي فرهنگي چشمگيري را رهبري و هدايت مي‌كرد. از جمله برنامه‌هاي زيباي دوران اسارت، اختصاص 45 دقيقه  خلوت با خدا در هنگام نمازهاي يوميه بود. بچه‌ها همه توافق كرده بودند به دليل جمعيت فراوان داخل هر آسايشگاه بعد از اذان نماز به مدت 45 دقيقه آسايشگاه‌ها در سكوت كامل به سر برده تا بچه‌ها به دور از همهمه و جوك و خنده و سروصداي رسيدگي به امور شخصي به راز و نياز و عبادت بپردازند. بچه ها خود را مقيد كرده بودند كه در اين كار هرگز قانون‌شكني نكنند.
 
مداحان اهل بيت(ع)
مداحان اهل بيت (عليهم‌السلام)با بهره‏گيرى از اشعار جديد و با كمك برنامه‌ريزان در مراسم‏هاى دعا و روضه‌خوانى و برگزارى ختم شهدا و بزرگداشت ايام الله به اجراى مداحى در مجالس مختلف مى‏پرداختند. در بعضى از اردوگاه‏ها كه مداح به اندازه‏ كافى نبود، آن‏ها با ريسك‌پذيرى بيشتر در آسايشگاه‏هاى مختلف حضور يافته و در روز، گاهى سه الى چهار برنامه اجرا مى‏كردند.
بعضى از مداحان نيز با برگزارى كلاس‏هاى آموزش مداحى مى‏كوشيدند پاسخگوى كمبود مداح و روضه‏خوان اردوگاه باشند.

مسئول دعا
هر آسايشگاه يك مسئول دعا داشت كه زير نظر مسئول دعاى اردوگاه انجام وظيفه مى‏كرد.
از جمله‏ وظايف او (به فراخور آسايشگاه‏ها و اردوگاه‏هاى مختلف) مى‏توان به برنامه‏ريزى براى اجراى دعاهاى كميل، توسل و زيارت عاشورا، برنامه‏ريزى براى مداحان، روضه‌خوانان و نوحه سرايان در مجالس مختلف، فعال نمودن كلاس‏هاى آموزش مداحى و روضه‌خوانى، همكارى با شاعران براى تهيه‏ى اشعار و نوحه‏هاى  جديد و نگهبانى و مراقبت در طول اجراى برنامه اشاره كرد.
 
امین ارجمند از برادران آزاده وضعیت مراسم دعا در ماه مبارک رمضان را اینطور بیان می کند:
هر ساله ماه مبارك رمضان شور و حال ديگري داشت. در سالهاي اول اسارت واقعاً براي سحري مكافات داشتيم. نهار را تا وقت اذان نگهداري كرده و به جاي افطاري ميل مي‌كرديم و صبحانه را براي سحري نگه مي‌داشتيم. اين در شرايطي بود كه نه وسيله گرم‌كننده داشتيم و نه يخچال براي حفظ مواد غذايي.

اما با گذشت زمان و فشار اسرا، عراقي‌ها سحري و افطاري را در برنامه غذايي ما جاي دادند. نه اينكه سهميه را اضافه كنند بلكه وقت وعده‌هاي غذايي را تغيير دادند و اين كمك بسيار شاياني براي ما بود.

سحرها وقتي براي سحري بيدار مي‌شديم، خيلي از بچه‌ها نماز شب‌شان ترك نمي‌شد. بسياري نيز تا طلوع خورشيد به دعا و استغاثه و نماز مشغول مي‌شدند. شايد تنها دعايي كه هر صبح با خضوع خاصي خوانده مي‌شد، دعاي عهد بود. دعايي كه همواره ما را به ياد مولاي‌مان صاحب‌الزمان مي‌انداخت و آرزوي همركاب شدن با او را هر بار در ما زنده مي‌كرد.

منبع:ماهنامه تخصصي«هيات»

نويسنده:عبدالرضا سالمی‌نژاد