از جمله دعاهاي شريفي كه شيعه اهتمام كامل به خواندن آن دارد و از دعاهايي است كه در ميان جوامع شيعي و ديني به خوبي جا افتاده و از پايگاه رفيع و موقعيّت والايي برخوردار است، دعاي ندبه مي‌باشد. جلسات قرائت اين دعاي شريف در هر جمعه به طور ثابت يا سيّار منعقد مي‌شود و اجتماعات سنگين و پرشوري به خاطر اين مراسم، تشكيل مي‌گردد و  بسياري از اوقات داراي معنويت و روحانيّت خاصّي است و اين معني را مي‌توان در چهرة جوانان و نوجواناني كه در اين محفل نور و صفا شركت كرده و مشغول خواندن آن دعاي شريفند، مشاهده كرد.

دعاي شريف ندبه مشتمل بر بخش مهم و عمده‌اي از اعتقادات حقّه مانند توحيد، نبوّت عامّه و خاصّه و فضايل بي‌شمار اهل بيت عصمت و طهارت«عليه‌السلام» و نيز جريان غيبت حضرت بقية الله مهدي موعود، ارواحنا  فداه است و حاوي اظهار غم، اندوه، آه و حسرت درغم جدايي آن سرور ابرار مي‌باشد.

مضامين عالي و دلنشين آن طوري است كه گاهي اشخاصي را تكان مي‌دهد و برنامة زندگي آنها را به كلّي متحوّل مي‌سازد، و از اعمال خلاف خود دست برداشته رو به خدا و امام زمان «عليه‌السلام» مي‌آورند.

وجه نامگذاري دعاي ندبه

نام دعاهايي كه از خاندان پيامبر به ما رسيده و از خواندن آنها بهره‌مند مي‌شويم، گاهي برگرفته از نام راويان آنهاست مانند دعاي شريف كميل كه به نام كميل بن زياد نخعي، راوي آن دعاي مبارك، شهرت يافته و نيز دعاي ابوحمزة ثمالي كه چون ابوحمزه از اصحاب حضرت علي بن الحسين سجاد«عليه‌السلام»، اين دعا را از آن بزرگوار نقل كرده بدين نام مشهور شده است. و گاهي اسم دعايي برگرفته از كلماتي است كه در خود آن دعا بكار رفته است، مانند دعاي مجير كه چون در اين دعا مكرّر ذكر (يا مجير)  شده، لذا به اسم دعاي مجير نام گرفته است. و يا دعاي صباح اميرالمومنين «عليه‌السلام» كه در آغاز آن كلمة صباح آمده چنانكه مي‌خوانيم: اللهُمَّ يا مَنْ دَلَعَ لِسانَ الصَّباحِ بِنُطْقِ تَبَلُّجِه، از اين رو اشتهار به دعاي صباح پيدا كرده. البته در دعاي صباح مناسبت ديگري هم هست و آن اين است كه دعاي مزبور مربوط به وقت صبح مي‌باشد.

و در بعضي موارد نام دعا برگرفتة از مضمون آن دعا است مانند دعاي سمات، زيرا سمات به معني علامات و نشانه‌هاست و اين دعا مشتمل بر نشانه‌ها و اسرار عجيب الهي است.

اكنون دعاي شريفه ندبه ممكن است از قبيل قسم دوّم باشد، زيرا در اين دعا مي‌خوانيم: وَ ايّاهُم فَلْيَنْدُبِ النّادِبُونَ كه فعل مضارع و اسم فاعل ندبه ذكر شده است و ممكن است از قبيل قسم سوم باشد، زيرا اين دعاي مبارك پر از ندبه، مطالب گريه‌خيز و تعبيرات دل شكن است، كه از عمق جان ياران دلسوخته و دلباختة امام زمان ارواحنا فداه برخاسته است.

خصوصيات و امتيازات دعاي ندبه

در نوع دعاهايي كه در دسترس ماست مخاطب ذات لايزال الهي است و كمتر موردي داريم كه در دعا طرف خطاب انسان اشخاص والامقام مانند انبياء و امامان معصوم «عليه‌السلام» باشند. بله دعاي توسّل روالش غير از ساير دعاهاست و هرچند در آغاز آن خطاب اللّهم دارد ولي بعد، از پيامبر«صلي الله عليه و آله» شروع مي‌شود تا امام زمان«عليه‌السلام» و هريك از اين چهارده نور پاك را مورد خطاب قرار داده، و عرض حاجت به دربارشان مي‌نماييم.

در اين ميان دعاي ندبه امتيازي دارد كه هرچند در آغاز و پايان، آن مخاطب ذات لايزال الهي است وليكن قسمت عمده و چشمگيري از آن مستقيم يا نامستقيم امام زمان«عليه‌السلام» را مورد توجه خطاب قرار مي‌دهد. آنجا كه با كلمة (أين) آمده هرچند آن حضرت مخاطب نيست، ليكن گمشدة دعا كننده، آن حضرت است و ندبه كننده، با اين  جملات (أين و أين) به دنبال آن حضرت مي‌گردد، و بالاخره اين قدر سوز و گداز، اظهار شوق به ديدار امام زمان، التماس و التجاي به آن بزرگوار و ناليدن در فراق او در هيچ دعاي ديگري سابقه ندارد و از امتيازات دعاي ندبه است.

محتواي دعاي ندبه

اين دعاي مبارك مشتمل بر اموري است كه نوعاً بازگشت به معارف و اعتقادات مكتب مقدّس تشيّع مي‌كند.

1 – خداشناسي و توجه به مبدأ متعال، سبحانه و تعالي

2- توحيد الهي و شناخت خداي يكتاي بي‌همتا

3- عدل خداوند و قضا و قدر الهي

4 – نبوّت عامّه.

5 – نبوّت خاصّه.

6 – امامت عامّه.

7 – امامت خاصّه

8 – معاد و حيات جهان ابدي

9-قسمتي از نعمتهاي آخرت.

10-بخشي از نكات اخلاقي

سخني پيرامون سند دعاي ندبه

پيش از ورود در شرح و تفسير اين دعاي شريف، بحثي كوتاه پيرامون اعتبار سند آن ارائه مي‌دهيم كه كسي دچار وسوسه و ترديد در اين دعا، از جهت سند و صدور آن، از مخازن علوم الهي نشود و معلوم شود كساني كه در اين موضوع به اشتباه اندازي دست زده‌اند، وضعيّت نقل اين دعا را در دست نداشته، يا عمداً براي سست كردن پايه‌ها و مبادي معارف جامعه، چنين القائات بي‌ارزش و گمراه ‌كننده‌اي را نموده‌اند.

دعاي مزبور را عده‌اي از علماي بزرگ و متعبّد و محتاط در دين و گروهي از ماهران در سندها و متخصص در رجال و درايه نقل كرده‌اند كه ما در اين مقام عده‌اي از آن بزرگواران را نام‌ مي‌بريم:

1-            سيد جليل، صاحب مناقب فراوان و كرامات باهرة بسيار، سيد رضي الدين علي بن طاووس، قدس سره الشريف كه از اعلام قرن هفتم هجري بوده و مقامات عالية او در علميّت، زهد و تقوا، عبادت، سير و سلوك الي الله و اخلاق و عرفان و مكاشفات، قابل انكار نيست، بلكه بر اهل اطلاع و محققين روشن و آشكار و مورد اذعان است، اين دعا را نقل فرموده‌اند و مهمتر آنكه نه در يك كتاب بلكه در دو كتاب از نوشته‌هاي شريف خود آن را آورده است كه يكي كتاب مقدس و ارزشمند اقبال الاعمال[1] و ديگري كتاب شريف مصباح الزاير[2] مي‌باشد و اين خود صحّه گذاشتن به سند اين دعاي شريف و صدور آن مي‌باشد.

2-            شيخ جليل القدر، محمد بن جعفر بن علي مشهدي حايري، از اعلام قرن ششم هجري، در كتاب مزار، معروف به مزار محمد بن المشهدي ـ كه علامه مجلسي رضوان الله تعالي عليه، آن را مزار كبير مي‌نامند. چنانكه در بحارالانوار، ج 20، ص 324، تصريح فرموده ـ، ايشان نيز اين دعا را نقل كرده‌اند.[3]

3-                       صاحب مزار قديم كه ظاهراً مرحوم قطب راوندي ـ متوفاي سال 573 هجري قمري ـ است نيز اين دعا را نقل فرموده‌اند.

4-            شيخ جليل القدر، ابوالفرج محمد بن علي بن يعقوب بن اسحاق بن ابي قره فتاتي، معاصر شيخ نجاشي، از بزرگان قرن پنجم، در كتاب دعاي خود، اين دعا را نقل كرده و اين بزرگوار مورد توثيق نجاشي و علامة حلّي مي‌باشد.

5-            شيخ جليل، ابوجعفر محمد بن الحسين بن سفيان بزوفري، در كتاب دعاي خود، دعاي ندبه را روايت نموده است، همو كه از مشايخ شيخ مفيد رحمة الله عليه مي باشد.

6-            علامة بزرگوار و باب اخبار ائمة اطهار، مرحوم مجلسي، اعلي الله مقامه، نيز آن را در كتاب قيّم وگرانسنگ بحارالانوار و هم در كتاب شريف زادالمعاد روايت فرموده‌اند.[4]  و مهمتر آنكه درمورد دوم، تصريح به اعتبار  سند آن كرده، فرموده‌اند: دعاي ندبه كه مشتمل است بر عقايد و تأسّف بر غيبت حضرت قائم«عليه‌السلام»، به سند معتبر از حضرت امام جعفر صادق«عليه‌السلام» منقول است كه اين دعاي ندبه را در چهار عيد ؛ يعني در روز جمعه، روز عيد فطر، روز عيد قربان، و روز عيد غدير بخوانند.[5]

7-            مرحوم سيد صدر الدين يزدي[6] كه از تلامذه مرحوم آقا جمال خوانساري بوده است، در كتابي كه در شرح دعاي ندبه نوشته، آن را نقل كرده است.

8-            عالم رباني و محدّث شهير، حاج ميرزا حسين نوري، رضوان الله عليه. ايشان نيز آن را در كتاب تحية الزاير، از كتاب مزار قديم و مزار ابن مشهدي و مصباح الزاير سيد بن طاووس نقل كرده است.

9-                       سيد بزرگوار، عالم زاهد كامل، مرحوم ميرزا محمد تقي موسوي اصفهاني[7] نيز در كتاب مكيال المكارم[8] نقل كرده است.

10-          محدّث بزرگوار و ثقة صالح عالي مقدار، مرحوم آقاي حاج شيخ عباس قمي، اعلي الله مقامه، نيز در كتاب شريف مفاتيح الجنان نقل كرده است.

البته نقل بعضي از اينها مستند به بعضي ديگر است ولي در جمع، اعتماد ناقل و اعتبار دعا ثابت مي‌گردد.

چنانكه عَلَم العلم و التقي شيخ مرتضي انصاري، اعلي الله مقامه، در اول كتاب خيارات، استشهاد به جمله‌اي از آغاز اين دعا كرده و مي‌فرمايد: در اول دعاي ندبه آمده: بَعدَ اِنْ شَرَطْتَ عَلَيْهِمُ الزُّهدَ. اين خود حاكي از اعتماد شيخِ اعظم بر اين دعاي شريف بوده و نيز محشّين مكاسب مانند مرحوم ايرواني و مرحوم مامقاني و مرحوم حاج سيّد عبدالحسين لاري و مرحوم محقق اصفهاني آن جمله را مورد بحث علمي خود قرار داده‌اند و اين خود حاكي از اعتماد آن بزرگواران بر اين دعاي مبارك است.

راه ديگر در تأييد اين دعاي شريف اين است كه بسياري از فقرات آن، مقتبس از قرآن كريم مي‌باشد و اين نيز حاكي از اعتبار آن دعاي مبارك و صحّت سند آن است.

و سومين طريق در اثبات اعتبار اين دعاي مبارك اين است كه سياق كلمات و زيباييها و لطافت عبارت و نيز معاني عاليه و محتواهاي والاي آن حاكي از صدور اين دعاي مبارك از خاندان جليل رسالت و بيت وحي و تنزيل مي‌باشد.

بنابراين از نظر اعتبار دعاي شريف جاي بحث و سخن نيست و زمينه‌اي براي ترديد نخواهد بود از اين رو از اين مرحله مي‌گذريم و به شرح آن دعاي پرسوز و شورانگيز مي‌پردازيم.

ازكتاب حديث آرزومندي

شرحي بر دعاي ندبه

آيت الله كريمي جهرمي

[1]. ص 295 -299.

[2]. فصل هفتم.

[3]. دعاي صد و هفتم.

[4]. مزار بحار، ج 99، طبع بيروت، ص 104.

[5]. زاد المعاد، ص 488.

[6]. متوفاي 1154. 

[7]. متوفاي 1348 هـ.ق.

[8]. ج 2، ص 93.

منبع :  فرهنگی حضرت مهدی موعود علیه السلام شعبه اصفهان