به گزارش خبرگزاري قرآني ايران (ايكنا)، در اولين نشست از سلسله نشست‌هاي واكاوي دعا در آيات و روايات كه با موضوع «حكمت دعا و مناجات در قرآن» در محل خبرگزاري قرآني ايران (ايكنا) با همكاري جامعةالمصطفي(ص) العالمية برگزار شد، موضوع «چيستي حكمت دعا و مناجات از نگاه قرآن كريم » مورد بررسي قرار گرفت كه در اين نشست حجج اسلام حسين شهامت دهسرخي، دبير مشاوران منطقه‌اي جامعةالمصطفي(ص) العالمية و محمدحسين مختاري، معاون پژوهشي پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي حضور داشتند.

در ادامه اين نشست، حجت‌الاسلام شهامت دهسرخي، دبير مشاوران منطقه‌اي جامعةالمصطفي(ص) در پاسخ به اين سؤال كه چگونه مي‌توان حكمت دعا را تبيين كرد و با چه راهكارهايي مي‌توانيم اين آموزه ديني را براي بدنه اصلي جامعه و خصوصا نسل جوان ارائه كنيم، به نحوي كه شيريني و حلاوت دعا را كه ارتباط تنگاتنگي با عرفان اسلامي دارد، بچشند و سراغ عرفان‌هاي نوظهور و كاذب كه نهايتا به پوچ‌گرايي مي‌انجامد، نروند، گفت: اوج روح پرستش، در دعا تجلي پيدا مي‌كند پس اين‌كه ما مي‌خواهيم احساس نياز خود به خداوند متعال را اشباع كنيم، راهش انجام دستورات الهي است و اين در اديان ديگر هم هست، «نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ؛ اين كتاب را در حالى كه مؤيد آنچه [از كتاب‌هاى آسمانى] پيش از خود مى‏باشد...» (سوره مباركه آل عمران، آيه شريفه 3) و در قرآن كريم كامل‌ترين آن‌ها بيان شده است كه به روح پرستش دعوت مي‌كند.

شهامت دهسرخي با بيان اين‌كه بايد فرق بين راهنما و راهزن را بدانيم، تأكيد كرد: قرآن راهنماي ماست و راه دعا، ذكر، اتصال، قرب و عرفان حقيقي را به ما نشان داده است. از آن طرف، راهزن هم دارد، مسلما هر جنس قيمتي راهزن پيدا مي‌كند و چون انسان جنس قيمتي است و نياز به نيايش هم دارد، طبيعتا افرادي پيدا مي‌شوند كه بخواهند از اين حس مقدس، سوء استفاده كنند.

دبير مشاوران منطقه‌اي جامعةالمصطفي(ص) تأكيد كرد: مضامين عاليه‌اي كه در دعاهاي حضرات اهل بيت(ع) آمده است، متأسفانه مانند خود قرآن مهجور است، كه پيامبر اكرم(ص) روز قيامت از اين مهجور بودن قرآن شكايت خواهند كرد: «وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا؛ و پيامبر [خدا] گفت پروردگارا قوم من اين قرآن را رها كردند» (سوره مباركه فرقان، آيه شريفه 30) ، نهج‌البلاغه شريف كه كتاب حكمت و اخلاق است؛ مانند قرآن مهجور است. حقيقتا اگر كسي با صحيفه سجاديه آشنا بشود، با دعاي عرفه امام حسين(ع) آشنا بشود، اين عرفان ناب را با عرفان‌هاي بي‌حتواي دروغين عوض نخواهد كرد.

شهامت دهسرخي اظهار كرد: ما بايد بتوانيم زلال ادعيه اهل بيت(ع) را با استفاده از ابزارهاي مختلف و به صورت‌هاي متنوع و توسط افرادي كه خودشان راه عرفان را طي كرده‌اند، بيان كنيم. واقعا بعضي از دعاهاي صحيفه سجاديه را كه انسان مورد تأمل قرار مي‌دهد، مي‌بيند واقعا «قرآن صاعد» است. ما يك «قرآن نازل» داريم كه از آسمان به زمين نازل ‌شده است و يك «قرآن صاعد» داريم كه از زمين به سمت آسمان مي‌رود و آن همان دعاست.

اين مدرس حوزه علميه قم تصريح كرد: راه ديگر براي سيراب كردن افرادي كه به دنبال برطرف كردن عطش معنوي خود هستند، اين است كه حقيقت زلال ادعيه اهل بيت(ع) را در اختيار آن‌ها قرار دهيم. «صحيفه فاطميه» كه دعاهايي است كه از حضرت فاطمه(س) نقل شده نيز يكي ديگر از منابع دعايي ماست كه نكات عظيم بسياري دارد.

يكي از وجوه امتياز مذهب شيعه با ديگر مذاهب، در مسئله نيايش روشن مي‌شود

1 در ادامه اين نشست حجت‌الاسلام مختاري در پاسخ به اين سؤال كه چگونه مي‌توان حكمت واصل بودن اهل بيت(ع) را در آموزه دعا مورد توجه قرار داد؟ گفت: يكي از وجوه امتياز مذهب شيعه با ديگر مذاهب، در همين مسئله نيايش روشن مي‌شود؛ چون اهل بيت(ع) در دعاهايشان انبوهي از معارف الهي را بيان كرده‌اند و حتي مفاهيم برخي علوم از جمله «حقوق»، «جامعه‌شناسي» و «روان‌شناسي» را در قالب دعا بيان فرموده‌اند. و به نظر مي‌رسد بهترين الگو براي انسان در عرصه‌هاي مختلف زندگي، تأسي به معارف اهل بيت(ع) است. اگر اهل بيت(ع) به نقطه اوج بندگي رسيده‌اند و به آن علوم باطني كه از طرف خداوند متعال به ايشان اعطا شده است، دست يافته‌اند؛ به اين دليل بوده كه آن حضرات، دعا را، هم طلب مي‌ديده‌اند و هم مطلوب، دعا را هم وسيله مي‌ديده‌اند و هم غايت، هم مقدمه مي‌ديده‌اند هم نتيجه.

معاون پژوهشي پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي افزود: در دعاي كميل مي‌بينيم كه حضرت علي(ع) دريچه‌اي از عالم معنا را به روي ما باز كرده‌اند، و هر كسي بخواهد قدم اول را در مسير معنويت و عرفان بردارد، به راحتي مي‌تواند از اين وادي شروع كند، حضرت در فرازي از اين دعاي شريف مي‌فرمايند: «اَللّهُمَّ اِنّي اَسْئَلُكَ سُئوالَ خاضِعٍ مُتَذَلّلٍ خَاشِعٍ أنْ تُسَامِحَني وَ تَرْحَمَني وَ تَجْعَلَني بِقِسْمِكَ راَضيًا؛ خدايا من از تو خواسته يك فرد خاضع خاشع ذليل را دارم كه به من رحم كني و مرا راضي قرار دهي.» حضرت(ع) به ما ياد مي‌دهند كه وقتي در برابر خداوند متعال قرار مي‌گيريم، چگونه با او صحبت كنيم و از خداوند «رضايت» را بخواهيم.

مختاري افزود: رضايت دو معنا دارد؛ يكي رضايت خداوند متعال از بنده‌اش است كه خدا از ما راضي باشد، و معناي ديگر، رضايت بنده از خداوند متعال است. اهل بيت(ع) به ما ياد داده‌اند كه وقتي در پيشگاه الهي قرار مي‌گيريم با رعايت آداب خاصي، رضايت او را طلب كنيم. و آن‌چيزي كه براي انسان مهم است، رضاي خداوند متعال است نه رضايت مردم، رضايت مردم براي انسان چه سودي دارد؟

وي اظهار كرد: اميرالمؤمنين علي(ع) در فراز ديگري از دعاي شريف كميل مي‌فرمايند: «وَ قَدْ أتَيْتُكَ يا اِلهِي بَعْدَ تَقْصِيرِي وَ اِسْرَافِي عَليَ نَفْسي مُعْتَذِرًا نَادِمًا مُنْكَسِرًا؛ و اي معبود من! من بعد از كوتاهي و اسراف بر نفسم، پشيمان و عذرخواه و شكسته، به سوي تو آمده‌ام» ؛ يعني در مقام اعتذار، نشاط و لذتي عارفانه به انسان دست مي‌دهد. درخواست كردن از غير خدا براي انسان، ذلت‌آور است، ولي وقتي انسان در پيشگاه خداوند متعال قرار مي‌گيرد و از او درخواست مي‌كند، اين برايش عين عزت است و اين را اهل بيت(ع) به ما ياد داده‌اند.

اين مدرس حوزه علميه تأكيد كرد: اگر دعا و نيايش، منقطع از ولايت و دوستي اهل بيت(ع) باشد، و با عدم استمداد از تعاليم اهل بيت(ع) باشد، آن نيايش، قطعا بي‌محتواست؛ چون آنچه براي ما راهگشاست، دستورات اهل بيت(ع) است و اگر قرار است انسان از ظلمت خارج شده و به سمت نور حركت كند، راهش پيروي از دستورات و كلمات اهل بيت(ع) است. خداوند متعال در يك حديث قدسي مي‌فرمايند: «لم يَسَعَني أرْضي وَ سَمائي، بَلْ وَسِعَ قَلْبُ عَبْديَ الْمُؤْمِنُ الَّليِّنُ؛ آسمان و زمين من نمي‌تواند مرا در خودش جاي دهد، اما قلب مؤمن مرا در خودش جاي مي‌دهد.»، مولوي اشعاري دارد كه از همين حديث قدسي گرفته شده، آنجا كه مي‌گويد:«گفت پيغمبر كه حق فرموده است/ من نگنجم هيچ در بالا و پست / در دل مؤمن بگنجم اي عجب! / گر مرا جويي در آن دل‌ها طلب» اگر قلب انسان منور به انوار تابناك الهي نباشد، نبايد حضور خداوند متعال در دل و اجابت دعا و نيايش را انتظار داشت.

مختاري با نقل سخني از علامه حسن زاده آملي افزود: ايشان مي‌گويد: «اين‌كه عده‌اي مي‌گويند چرا دعاهايمان مستجاب نمي‌شود؟ جوابش اين است كه مادامي كه ما با اين بدن و با اين نيازهاي انساني و مادي بخواهيم وارد عالم معنا بشويم؛ چون عالم ماده با عالم معنا سنخيت ندارند، نمي‌توان وارد عالم معنا شد» بنابراين براي ورود به عالم معنا بايد از بدن مادي فاصله بگيريم و در اين صورت هر كاري از روح ما برمي‌آيد.

توجه به مضامين ادعيه؛ راه شناخت و معرفت نسبت به اهل بيت(ع)

2 در ادامه حجت‌الاسلام شهامت دهسرخي در پاسخ به سؤال عنوان شده، اظهار كرد: اگر كسي بخواهد دست انسان را بگيرد و به عالم معنا وصل كند، بايد خودش اين راه را رفته باشد، انسان كامل مي‌تواند انسان‌هاي ديگر را به سمت كمال هدايت كند؛ لذا خداوند متعال پيامبرانش را از كامل‌ترين انسان‌ها قرار داده است. محور اين عالم، انسان كامل است و اگر انسان كامل نباشد، خلقت بيهوده خواهد بود. همه عجايب و خلايقي كه در جهان آفريده شده، براي اين است كه اوج قله فاخر و نيز انسان كامل مشخص و مشهود شود؛ بنابراين فقط انسان كامل؛ يعني پيامبران و جانشينان آن‌ها هستند كه مي‌توانند انسان را به سوي كمال دعوت كنند. آن‌ها هستند كه مي‌توانند انسان زميني را با معارف الهي، آسماني كنند؛ چون خودشان آسماني هستند.

اين مدرس حوزه افزود: تا به دعاها و مناجات‌هاي اهل بيت(ع) وارد نشويم‌، آن‌ها را نمي‌شناسيم. آنچه كه در روش اهل بيت(ع) ممتاز است، ورود به اقيانوس با عظمت معارف مناجات آن بزرگواران است كه واقعاً بي‌بديل است. شما نمي‌توانيد متن ديگري شبيه دعاي عرفه امام حسين(ع) يا شبيه صحيفه سجاديه پيدا كنيد. اين‌ها مناجات‌هايي است كه مقام «ولايت كليه الهيه» را نشان مي‌دهد، آنجا كه معصوم(ع) اوج مي‌گيرد و به خداوند عرض مي‌كند: «اَنْتَ كَما اُحِبُّ فَاجْعَلْني كَما تُحِبُّ؛ خدايا تو همان‌طور هستي كه من دوست دارم، پس مرا هم همان‌گونه كه خودت دوست‌داري، قرار بده» ، اين كلام، كلام وحي آسمان نيست، اما غير از آن هم نيست. اين‌كه فرمود: «كلامُنا دُونَ كلامِ الْخَالِقِ وَ فَوْقَ كلامِ الْمَخْلُوقِ؛ سخن ما پايين‌تر از سخن خالق و بالاتر از سخن مخلوق است» همين معنا را نشان مي‌دهد، در ميان كلام انسان‌ها هيچ كلامي به اين عظمت يافت نمي‌شود.

شهامت دهسرخي در پايان تأكيد كرد: اين كلام فقط از مقام عصمت؛ يعني از آن كسي كه حقيقت توحيد را چشيده است، صادر مي‌شود. معصوم(ع) همه آنچه از عالم بالا آمده است را درك كرده و وقتي مي‌خواهد به عالم بالا دعا و كلامي بفرستد، يك سخن در شأن بيان مي‌كند، درباره خداوند متعال هر كسي به اندازه درك و فهم خودش صحبت مي‌كند.‌ در اين باره، فرمايش حضرت سيدالشهداء(ع) بسيار قابل توجه است، آنجا كه در دعاي شريف عرفه مي‌فرمايند: «عَمِيَتْ عَينٌ لاتَريكَ؛ كور است آن چشمي كه تو را نمي‌بيند» ، دعاهاي اهل بيت(ع) همگي زلالند و در آن‌‌ها پيرايه و زوائدي وجود ندارد.

يادآور مي‌شود كه دومين نشست از سلسله نشست‌هاي واكاوي دعا در آيات و روايات، در تاريخ 8 تيرماه جاري از ساعت 70:30 تا 9 با حضور حجت‌الاسلام و المسلمين كاظم صديقي، امام جمعه موقت تهران، با موضوع «دعا و اهل بيت(ع)» در محل خبرگزاري قرآني ايران (ايكنا) برگزار مي‌شود.